visi baner 5

Jugosllavi ideal

Im atë, dy daja dhe unë ndoqëm të njëjtin gjimnaz në Sarajevë. Para Luftës së Dytë, kur ata të tre ishin nxënës quhej Gjimnazi i Parë për Djem. Pas luftës, kur edhe vajzat u pranuan në shkolla, quhej thjesht Gjimnazi i Parë. Në vitin 1984, pak para diplomimit tim, shkolla e ndërroi emrin për të tretën herë. U quajt Heronjtë dhe Revolucionarët e Gjimnazit të Parë. U pagëzua me emrin e katërt gjatë luftës, kur u quajt Gjimnazi i Parë Boshnjak.

Megjithëse kanë kaluar pothuajse 50 vjet qysh kur daja i madh u regjistrua në këtë shkollë, dhe kjo ndodhi në vitin 1934, brendia e ngrehinës nuk ka ndryshuar, siç dëshmon ime gjyshe, që shkonte në takimet prindër-mësues në kohën e tij dhe timen. I njëjti profesor që u dha histori arti dajës së vogël dhe tim eti, i cili u regjistrua pesë a gjashtë vjet më vonë, më mësonte edhe mua. Kur mësuesi veteran vdiq, në fillim të vitit të dytë, që të tre shkuam në funeralin e tij.

Qprej themelimit të saj në vitet ‘80 të shekullit të 19-të, ishte një shkollë elitë. Pas shumë telashesh, i vetmi fitues i çmimit “Nobel” nga Bosnja, Ivo Andriq-i, u diplomua nga kjo shkollë, për të cilën më vonë foli me tmerr dhe me një tyfatje neverie. Ndoshta për këtë arsye emri i Andriq-it nuk përmendej kurrë në ceremonitë e shkollës kur drejtori rreshtonte të gjitha figurat e shquara që kishin mbaruar aty. Në kohën time ish-nxënësit më të shquar mbaheshin revolucionarët komunistë dhe ekzekutorët e trashëgimtarit të fronit austro-hungarez, Franc Ferdinandit. Gavrilo Principi, njeriu që qëlloi mbi Arkidukën dhe gruan e tij shtatzënë, nuk kishte frekuentuar shkollën tonë, por bashkëpunëtorët e tij, po.

Mësuesit, vazhdimisht, na thoshin sesi duhej të ndiqnim shembullin e shkëlqyer të njerëzve të tillë. Jetonim në një shoqëri socialiste, ku shembujt e shkëlqyer mbaheshin fort lart. Kjo përfshinte prindërit dhe xhaxhallarët të cilët, shpesh, lavdëroheshin si shembuj sakrificash dhe heroizmi të së kaluarës.

Babai im, për shembull, ishte nxënës i dalluar, një nga më të mirët e brezit të tij. Gjithashtu, daja i vogël, njeri i shëtitur, që do të përfaqësonte industrinë metalurgjike në Bashkimin Sovjetik. Që të dy përmendeshin shpesh dhe citoheshin si modele që ia vlente t’i ndiqje. Daja i madh, nxënës më i mirë se të dy vëllezërit e tij, nuk përmendej. Ai nuk ishte shembull i shkëlqyer. Shumë jugosllavë kishin dikë si ai në familje; dikë për të cilin nuk flisnin. Ishte si në një përrallë: të paktën njëri prej tre djemve nuk ishte shembull i shkëlqyer .

Daja i madh ishte me të gjitha dhjeta. Ai u shkruante latinisht miqve të huaj, zgjidhte probleme të vështira matematike, i binte kitarës dhe shkroi një sprovë mbi Paul Valery-në. Biond me sy blu, i gjatë dhe i hajthëm, në fotografi ai dukej si një aristokrat i ri dalë nga një roman i Thomas Mann-it, i cili në fund të librit do të vdiste nga, le të themi, meningjiti apo tuberkulozi, por kjo nuk do të ishte vdekje e zakonshme. Jo, do të simbolizonte fatin e një familjeje apo të një brezi të tërë. Ashtu mund të ngjante, por nuk kishte asgjë romaneske rreth jetës së tij, përjashto faktin se në gurvarrin inekzistent të tij me gëzim do të kisha shkruar fjalët me të cilat Serenus Zeitblom-i, doktor filozofie, i dha lamtumirën mikut të tij, kompozitorit Adrian Leverkuhn: një njeri vetmitar përplas duart dhe thotë: “Zoti pastë mëshirë për shpirtrat tuaj, miqtë e mi, atdheu im!”

 

Por unë nuk jam krejt i sigurt se cili është atdheu i tim ungji. E sigurt është se unë vetë nuk kam atdhe. Në fund, rrjedhimisht, nuk jam i sigurt se ç’kuptim do kishte një epitapf i tillë në varrin e tij të padukshëm. Atdheu i tim ungji ndoshta mund të ketë qenë i tillë: ai u lind në Usori, një qytezë në Bosnjën Qendrore, ku babai i tij, gjyshi im, ishte kreu i stacionit hekurudhor. U rrit përgjatë shinave ndërtuar nga Austro-Hungaria, duke ndërruar miq dhe peizazhe; mësoi sllovenisht nga i ati-një slloven nga origjina-gjuha e s’ëmës ishte kroatishtja, por në krye nisi të fliste gjermanisht. E mësoi nga gjyshi i tij, stërgjyshi im, një zyrtar i lartë hekurudhash, gjerman nga Banati, lindur në një qytet të vogël në Rumaninë e sotme dhe i arsimuar në Budapest dhe Vjenë. Ai punoi gjatë gjithë jetës në hekurudhën boshnjake.

Padyshim, im ungj, dhe ndoshta duhet të them se ai quhej Mlladen, sepse është shumë pështjelluese të vazhdosh pa emra, jetonte në një gjendje dhe mjedis gjuhësor të ngatërruar. Dhe ju, për pak, do të shihni sesa pështjelluese mund të jetë një gjuhë dhe sesi mund të vendosë fatin e një njeriu. Gjyshi i Mlladenit, Karlo, ishte i ndërgjegjshëm për gjermanicitetin e tij; ai fliste vetëm gjermanisht me katër fëmijët e tij deri ditën kur vdiq. Kurrë nuk u tha as edhe një fjalë në kroatisht. Dy dhëndurët e tij kroatë dhe babai slloven i Mlladenit, e flisnin ujë gjermanishten, por me ta ai fliste kroatisht. Me të nipërit fliste të dyja gjuhët, por vetëm kur ata i drejtoheshin në gjermanisht. Nëse ata e përshëndesnin në kroatisht, Otata Karlo bënte sikur nuk i dëgjonte.

Thonë se drekat familjare të së dielës ishin për t’u mbajtur mend. Protokolli gjuhësor ishte strikt, diçka që sot ndoshta ekziston vetëm në zyrat e Bashkimit Europian, por askush nuk pyeste pse. Otata Karlo ishte shumë krenar rreth të qenit gjerman dhe pozicionit të tij të zgjedhur dhe të gjithë duhej ta respektonin. Si shpërblim, askush, aq më pak ai, nuk i ndalonte për të qenë vetvetja apo për te kuvenduar në çfarëdo gjuhe që dëshironin. Otata i kishte për zemër dhëndurët e tij, ai nuk e përmendte faktin se ata nuk ishin gjermanë dhe ishte krenar për profesionin e tyre. Sipas tij, t’i përkisje hekurudhës ishte si të bëje pjesë në një organizatë sekrete, lozhë masonike, anëtarët e së cilës kanë një tjetër pikëpamje për botën dhe një tjetër rol për të luajtur. Një punonjës gjerman hekurudhe dhe një kroat ishin si vëllezër që e kuptonin njëri-tjetrin më mirë se çdo bashkatdhetar. Otata Karlo kishte pikëpamje majtiste dhe në fillim të shekullit të 20-të ai përfundoi në burg dhe më pas humbi punën, pasi mbështeti një grevë të punëtorëve të hekurudhave. Nuk do të kishte qenë ndonjë skandal kushedi nëse ai nuk do të ishte kreu i një stacioni dhe një gjerman që jetonte mes sllavëve të egër. Kështuqë u dënua rëndë nga autoritetet perandorake për tradhti të origjinës kombëtare dhe pozicionit të tij shoqëror.

Por çështjet ideologjike nuk diskutoheshin kurrë në shtëpi, përjashto rastet që kishin të bënin me edukimin, ku secili kishte të drejta të barabarta, pavarësisht fesë apo pasurisë. E vogla dhe e varfra Bosnjë, ku në vitet 1920 dhe 1930 pothuajse 90 për qind e popullsisë ishte analfabete, epidemitë e tifos dhe kolerës ishin të shpeshta dhe sifilizi endemik bënte kërdinë duke kaluar nga brezi në brez si një traditë ogurzezë, kjo Bosnjë ishte vendi ideal për Otata Karlon dhe idetë e tij. Ai kurrë nuk e mendoi kthimin në Banat apo lëvizjen në Vjenë a Gjermani. Megjithëse gjerman, Gjermania ishte një vend i huaj për të. Nëse e pyesnim rreth kësaj, ai thoshte se nuk mund të jetonte atje pasi “njerëzit e atjeshëm janë ndryshe”. Edhe sot e kësaj dite nuk kam dëgjuar një përcaktim më të qartë për një vend që nuk është atdheu yt.
Im ungj, Mlladeni, ishte më i afërt me gjyshin e tij se fëmijët e tjerë, por ai nuk ngjante me të. Plaku Karlo kishte flokë të errët, një mjekër të gjatë gri dhe anonte më shumë nga burrat e shkurtër. Po të gjykoje nga fotot, ai ngjante më shumë me një rabi rumun ose së paku me një akademik hebre se një gjerman. Mlladeni, m’anë tjetër, kishte sy blu nordikë, gjatësi dhe shtat që merrnin jo nga ana gjermane e nënës, por nga fisi fshatar slloven afër Tolminit i të atit. Kur shoh fotot e tyre të vjetruara bardhë e zi, pyes veten se ç’rrjedhë do kishin jetët e tyre nëse Mlladeni nuk do të kishte mësuar gjermanisht me aq lehtësi, nuk do t’i gëzohej lojës në violinë të gjyshit, të mos ulej pranë tij gjatë drekave të së dielës? Pyes veten se ç’do të kishte ndodhur sikur plaku ta urrente sllavin te nipi i tij, qoftë edhe një grimë?
Në oborrin e ndërtesës ku familja ime jetonte qprej fillimit të viteve ’30 ishte një sinagogë e re dhe e madhe hebreje e sektit Ashkenazi. Gjithkush, jo vetëm hebrejtë, e quanin Tempulli. Njerëz që kishin ardhur në Sarajevë me urdhrin e perandorit dhe mbretit Franc Jozef, dhe që kishin qëndruar, si Otata Karlo dhe gjyshi im slloven, shkonin aty për t’u lutur. Në fillim të pushtimit turk në qytet jetonin hebrej sefardikë të ardhur nga Spanja, ndërsa ashkenazi nuk kishte. Ata të shumtën e herëve ishin të varfër, nuk u zinin besë pushtuesve të rinj dhe nuk i lejonin të sapoardhurit në tempullin e tyre. Në njëfarë mënyre ata nuk besonin se këta njerëz (ashkenazët) ishin hebrej, dhe kështu, ashtu si mbrojtësit e tyre perandorakë, i thërrisnin Krauts. Me kalimin e kohës, një objekt i dytë Ashkenazi, ose, siç quhej, një sinagogë Kraut u desh të ndërtohej dhe të gjithë e pagëzuan Tempull.
Sa filloi lufta, një ditë pasi ustashët erdhën në pushtet, një turmë u fut në sinagogë dhe shkatërroi gjithë  ç’zinte dora. Ata nuk ishin ushtarakë, por civilë, popull i thjeshtë. Këtu përfshiheshin rrugaçë qyteti dhe mujsharë, batakçinj të vegjël dhe qytetarë të shtresës së mesme dhe romët, të njëjtët njerëz që pak ditë më vonë do ta gjenin veten duke u transportuar bashkë me çifutët e Sarajevës për në kampet e përqendrimit.
Gjyshi im slloven, quhej Franjo, e pa shkatërrimin e tempullit nga dritarja. Gjyshja, Ollga, u përpoq ta largonte që të mos e shihte kush, por pavarësisht frikës, ai nuk u largua nga dritarja. Kjo dëshmonte guximin e tij.

Asokohe djali i tyre Mlladeni ishte në vitin e parë të gjimnazit. Ata i kishin mësuar se ç’po ndodhte nuk ishte diçka e mirë dhe se Paveliç-i ishte i shkarë, Hitleri një i çmendur dhe, me siguri, do ta humbnin luftën. Të dy, bashkë me Otata Karlon, i mësuan atij gjithçka që, e parë me sytë e të sotmes, do të ishte me rëndësi dhe e nevojshme. Gjithashtu, e porositën  që, kurrën e kurrës, pavarësisht rrethanave, nuk duhej të thoshte atë që mendonte rreth Hitlerit dhe Paveliç-it. Se ai duhej të rrinte larg njerëzve që protestonin kundër qeverisë së re Ustasha. Gjyshërit e mi, ashtu si prindërit e tyre dhe krejt fisi ynë, ishin, në parim, kundër një opozite të mundshme kundrejt autoriteteve. Ne s’mund të bëjmë asgjë. Ndryshimi i shtetit nuk varet nga ne. Do të përfundosh në burg, ja ku.

Ata i thanë Mlladenit të rrinte larg anëtarëve të Rinisë Ustasha, të mos merrte pjesë në takimet apo mbrëmjet e tyre, dhe, nëse pyetej, të thoshte se ai ndihej gjerman, jo kroat. Kush e di nëse atij iu desh të thoshte ndonjëherë se ai ishte gjerman dhe jo kroat, në mënyrë që të shmangte pasojat e të qenit kroat; sigurisht njohja e gjermanishtes dhe disa prej talenteve të holla për të cilat gjermanët janë të famshëm, si mjeshtëria e tyre në skermë dhe violinë, çoi në perceptimin se ai nuk ishte kroat dhe kështuqë nuk mund të ishte as Ustasha.

Një vit më vonë, pasi u diplomua, Mlladeni po bënte plane të studionte në Zagreb ose Vjenë. Ne kishim shumë të afërm në Vjenë; ata nuk ishin të varfër dhe ai mund të jetonte me ta. Në Zagreb do të kishte qenë pak më e vështirë. Ai donte të studionte pylltari, sepse Otata i kishte thënë se ishte çmenduri të ishe në Bosnjë dhe të mos jetoje në pyll.
Por, në fillim të verës së vitit 1942, atij i erdhi thirrja për në ushtri, shkruar në gjermanisht dhe kroatisht, siç ishte rregulli i Europës së Bashkuar. Njësia në të cilën u listua Mlladeni ishte pjesë e Wehrmacht-it, jo e ushtrisë kroate, dhe vetëm të rinjtë më të mirë të Sarajevës, zakonisht me prejardhje gjermane ose austriake, dërgoheshin atje.

Dy ishin mundësitë: Mlladeni mund të paraqitej dhe të shkonte ushtar ose t’u bashkohej partizanëve. Për asnjë moment prindërit e tij, gjyshi im Franjo dhe gjyshja Ollga, nuk patën dyshime për faktin se Hitleri do ta humbiste luftën dhe se Paveliçi do të përfundonte me litar në fyt. E di që e kam thënë këtë më parë, por e mban përsëritjen: kurrë, as dhe për një ditë të vetme, as dhe për një orë, Franjo nuk mendoi se njerëzit që shkatërruan Tempullin dhe syrgjynosën komshinjtë tanë hebrej do ta fitonin luftën. Megjithëse nuk ishte fetar, nuk kishte asnjë mundësi që Dreqi të fitonte. Ai nuk ishte komunist, por vjehrri i tij Otata Karlo ishte paksa i tillë dhe partizanët te të cilët Mlladeni do të arratisej për t’i shpëtuar thirrjes gjermane, sigurisht që ishin. Bashkimi me ta do ta vendoste në anën e drejtësisë, në të gjitha kuptimet.
Gjyshërit e mi e dinin këtë, megjithatë e dërguan djalin e tyre, tim ungj, te gjermanët. Me ta, llogaritën ata, ai kishte më shumë shanse mbijetese. Ai do të kalonte disa muaj në karantinë, dhe deri at’herë Hitleri do ta kish humbur luftën. Llogaritë u bënë gabim, sidoqoftë, sepse katërmbëdhjetë muaj më vonë im ungj u vra në betejë me partizanët. Ishte beteja e parë e njësisë së tij dhe ai ishte viktima e parë dhe e fundit. Disa ditë më vonë, krejt njësia, bashkë me komandën, u bashkua me partizanët. Pas lufte, në verën e 1945-ës, katër nga shokët e luftës së Mlladenit erdhën të vizitonin prindërit e tij. Ata ishin pjese e ushtrisë çlirimtare dhe Franjo e Ollga ishin prindërit e një ushtari armik të vdekur. Pasi i biri vdiq, gjyshja ime nuk shkoi më kurrë në kishë, nuk e bënte më kryqin, nuk e festonte Krishtlindjen as Pashkët dhe, kur unë, në moshën pesëmbëdhjetëvjeçare e pyeta nëse kishte Zot, ajo u përgjigj:
“Për disa, po; për ca të tjerë, jo.”

“Dhe për ty?”

“Nuk ka.”

“Po për mua?”

“Këtë do ta gjesh vetë.”

Ndërsa i nipi luftonte si ushtar gjerman, Otata Karlo jetonte në periferi të Sarajevës në shtëpinë e tij në Ilida, ku trupa të ndryshme ushtarake, më së shumti të dehura, kalonin me tërsëllëm. Kur Ustashat ia nisën tërbimit të tyre nokturnal me vrasje e shkatërrime të shtëpive serbe, Otata i merrte komshinjtë, nganjëherë edhe nga pesëdhjetë vetë, në shtëpinë e tij. Dhe kur Ustashat vinin të kontrollonin shtëpinë ai qëndronte te dera, mjekërosh dhe i murrëtyer e u thoshte në kroatisht: “Kjo është shtëpi gjermane, nuk do vini këmbë në të!”
Pavarësisht sa të dehur ishin, ata ktheheshin mbrapsht pa thënë asgjë. Mezi njihej, i shfytyruar nga urrejtja, teksa i shihte të largoheshin. Tjetërsohej. Kthehej në një njeri të tmerrshëm. Njëherë i thashë se edhe unë e kisha trashëguar këtë pamje prej tij.

Sarajeva u çlirua në prill të vitit 1945. Dy muaj më vonë ata erdhën për ta dërguar Otatën në një kamp prej nga ku do të dëbohej për në Gjermani me bashkatdhetarët. Largësia nga shtëpia deri në stacionin e trenit të Ilida-s ishte një kilometër e gjysmë. Në të dy krahët kishte nga një partizan ndërsa një i tretë vazhdimisht e cyste me qytën e pushkës. Partizani e njihte që para luftës, ai e dinte saktësisht kush ishte Otata Karlo, por kënaqej nga cytjet e tij. Kështu e ka jeta. Kurrë nuk e di se kush do të përcillet drejt një kampi përqendrimi, kur apo pse. Kur mbërritën te stacioni i trenit, komshinjtë serbë të Otatas ishin mbledhur përpara vagonëve të kafshëve që tani përdoreshin nga partizanët për të transportuar viktimat e tyre nëpër kampe. Ata bërtitën se ai mund të ishte dhjetë herë gjerman, por për vite me radhë i kishte shpëtuar nga Ustashat dhe ata nuk do të lejonin që comrade Karloja të merrej: nëse ai ikte, iknin dhe ata me të. Partizanët u përpoqën ta shpërndanin turmën, qytat e pushkëve vringëlluan nëpër ajër, ca koka u goditën, por sa më shumë godisnin ata, aq më kryeneçe bëhej turma.
Atë ditë e sollën Otata Karlon në shtëpi dhe nuk erdhën më kurrë për të, megjithëse ai ishte gjerman dhe bashkë me të tjerë gjermano-jugosllavë ishte në listën e të dëbuarve. Nuk dihet nëse do kish mbërritur i gjallë atje. Mund të thuhet se e shpëtuan të njëjtët njerëz të cilët ai kishte shpëtuar. Si në një përrallë aktet e tij të mira qenë shpërblyer. Otata vdiq pesëmbëdhjetë vjet më vonë, në fillim të dhjetëvjeçarit në të cilin u linda unë.

Vajzat e tij nuk u trajtuan si gjermane në Jugosllavi, sepse ato ishin martuar me sllavë. Djali i vetëm, Rudolfi, të cilin të gjithë e njihnin me llagapin Nano, përveç motrave të tij dhe dashnoreve të cilat e thërrisnin Rudi, nuk konsiderohej gjerman dhe kështu nuk u dërgua në kamp. Cilat ishin kriteret e përdorura nga komunistët jugosllavë në dërgimin e gjermanëve në kampet e pasluftës dhe çfarë, sipas këndvështrimit të tyre, e përkufizonte një gjerman? Kjo është një pyetje së cilës nuk kam qenë në gjendje t’i përgjigjem deri më sot. Nanoja ynë dukej më gjerman se i ati, mbante mbiemrin e tij, kurrë nuk e kroatizoi dhe as nuk i dha rrokjezim fonetik. Ai kishte një librari plot me libra gjermanë, shkonte në koncerte të muzikës klasike, fliste gjermanisht me miqtë e tij, shëtiste përgjatë rrugëve të Sarajevës me të afërm nga Vjena dhe të dashurat e tij bukuroshe, të gjitha austriake, por partizanët nuk e konsideronin gjerman. Pse, jo? Ndoshta sepse me shqisën e tyre të gjashtë të policit ata mendonin se gjermanistika e familjes sonë kishte mbaruar me Otata Karlon dhe se Rudolfi nuk kishte interes për rrënjët e tij gjermane. Kjo mjaftonte që ata të kursenin një njeri nga kampet dhe në këtë aspekt, kampet komuniste të përqendrimit nuk mund të krahasoheshin me ato gjermane apo ustasha.
Pas çlirimit të Sarajevës, Dragani, ungji i vogël dhe im atë u mobilizuan nga partizanët dhe luftuan në një nga betejat më të përgjakshme të fundit të luftës diku afër Karlovacit. Ata ishin ende në shkollë të mesme kur u dërguan në luftë dhe u diplomuan vetëm pas çmobilizimit. Im ungj më vonë studioi metalurgji dhe im atë mjekësi. Të dy u bënë të suksesshëm në profesionet e tyre dhe anëtarë të respektuar të shoqërisë. Që të dy bartnin stigmat familjare në zemrat dhe mendjet e tyre si dhe në emrat e tyre, të cilët ishin të regjistruar në dosjet policore. Im ungj kishte vëllanë që i vdiq si ushtar gjerman, ndërsa im atë nënën dhe dy motrat e saj që kishin qenë shumë aktive në Rininë Ustasha në Sarajevë, gjë që solli edhe burgosjen e saj dhe emigrimin e motrave në Argjentinë.
Im atë dhe im ungj u bënë anëtarë të Lidhjes së Komunistëve dhe mbetën besnikë të saj deri në shpërbërjen e Jugosllavisë. Po ashtu ime më, që ishte vetëm njëvjeçare kur iu vra vëllai. Por edhe asaj i thuhej nganjëherë se i vëllai kishte luftuar me palën e gabuar gjatë luftës. Ajo ndihej paksa fajtore për këtë. Po ashtu dhe i vëllai bashkë me burrin e saj të ardhshëm, tim atë, ndiheshin fajtorë për shkak të nënës dhe tezeve të tyre.
Ky faj shenjoi jetët dhe formësoi identitet e tyre. Është pjesë edhe e identitetit tim, megjithëse kurrë nuk jam ndjerë fajtor, ashtu siç kurrë nuk kam ndjerë gjermanizmin e stërgjyshit tim Otata Karlo, apo sllovenizmin e gjyshit tim Franjo. Rasti im, tani e di, është edhe më i ndërlikuar, sepse identiteti im përbëhet më shumë nga ajo çfarë nuk jam sesa ç’jam.
Në verën e 1993-it, me Sarajevën nën rrethimin e tankeve të Mlladiçit dhe Karagjiçit, e lashë qytetin me një aeroplan ushtarak amerikan që transportonte ndihma si dhe gazetarë lokalë e të huaj për në Split. Kujtova se po largohesha përgjithmonë. Thjesht po përpiqesha të mbetesha gjallë. Prindërit e mi të ndarë vite më parë, qëndruan. U godita nga ideja se mund të mos i shihja më kurrë. Por, pas shtatëmbëdhjetë muajsh luftë dhe rrethimi më duhej ta shpëtoja veten. Po bëja atë që ungji im i madh nuk kishte qenë në gjendje të bënte, po i largohesha luftës sime.
E dija se po shkoja në Zagreb, në Kroaci. Megjithëse ishte toka e gjuhës sime, megjithëse jam kroat, unë shkova atje në mënyrën me të cilën Otata Karloja shkoi në Gjermani. Por asokohe nuk e dija këtë. Bëhej fjalë për të shpëtuar kokën, pa menduar për asnjë çast se si jetonin “njerëzit e tjerë” në Kroaci, një vend ku unë isha i huaj, ashtu siç ishte dhe Otata në Gjermani. Ai ishte një gjerman, gjermanizmi i të cilit mund të ekzistonte vetëm brenda kontekstit të njerëzve të cilët nuk ishin gjermanë, në kontakt të përditshëm me të tjerët, në shfaqjet karakteristike gjuhësore që përbënin pjesë të drekave familjare të të Dielave, në sjelljen e tij arrogante kundrejt fashistëve kroatë që donin t’i kontrollonin shtëpinë. Kroacizmi im ishte boshnjak dhe, më shumë se kaq, ishte ai i një spekulatori. Ky ishte emri që iu dha njerëzve që gjatë mbretërimit të Franc Jozefit vinin nga pjesë të ndryshme të Monarkisë dhe vendoseshin në Sarajevë. Ata, me gjuhët dhe kulturat e tyre të ndryshme, krijuan një identitet jonacional, substrati kulturor i të cilave ishte më i fortë se sensi i përkatësisë kombëtare. Në rastin tim dhe të familjes sime, kjo do të thotë se ne jemi boshnjako-kroatë identiteti i të cilëve përcaktohet nga kombet sllave, gjermane, italiane dhe kushedi ç’tjeter kombësi e  Monarkisë së dikurshme. Pa Austro-Hungarinë, unë nuk do të isha lindur kurrë, sepse prindërit e mi nuk do të ishin lindur, sepse prindërit e tyre nuk do ishin lindur, sepse prindërit e prindërve të tyre nuk do të ishin takuar kurrë.
Në këtë aspekt lindja ime ishte një projekt politik…
Kur u vendosa në Kroaci, në tokën e ‘njerëzve të tjerë’ kuptova se mund ta shkoja jetën këtu e, madje, të isha i gëzuar, por kurrë nuk do të isha një prej tyre. Kur shqiptoj fjalën ‘ne’, është zakonisht një ‘ne’ shtinjake, një lloj ‘ne’-je që të bën pak me turp. Kështuqë parapëlqej të them ‘ata’ dhe ‘unë’ në vend të ‘ne’. Kur flas rreth vetes, zakonisht them gjëra të cilat njerëzit nuk pëlqejnë t’i dëgjojnë, gjëra të cilat ata vetë nuk do t’i thoshin kurrë, sepse nuk duan të jenë ndryshe. Nuk ka rëndësi nëse diferenca është pozitive ose negative; sapo ndryshimi vihet re, sapo ti dallon nga turma, në çfarëdolloj mënyre, krijon antagonizëm.
Kur mbërrita, Kroacia ishte një vend etnikisht homogjen, me kroatët dhe katolikët që përbënin nëntëdhjetë e pesë për qind të popullsisë, shumica e të cilëve ishin armiqësorë në kulm ndaj çdokujt që i përkiste pakicave. Kjo armiqësi ishte epiqendra e ideologjisë së shtetit, por gjithashtu formësohej nga fakti se vendi ishte i përfshirë në luftë dhe se një e treta e territorit ishte e pushtuar. Roli i pushtuesit luhej nga Ushtria e Popullit Jugosllav dhe roli i tradhtarëve lokalë nga anëtarët e pakicës kombëtare serbe. Por anëtarët e komunitetit të vogël mysliman, gjithashtu, shiheshin si armiq, sepse asokohe, vjeshta e vitit 1993, kroatët kishin sulmuar rajonet muslimane në Bosnjë e Hercegovinë. Ndër armiqtë e tjerë futeshin edhe ateistët, që ishin kujtesë e dyzet vjetëve të regjimit komunist dhe, ndoshta gjithashtu, i hipokrizisë së njerëzve kur bëhej fjalë për çështje të fesë dhe Zotit. Për sa kohë që kjo kishte qenë norma e dëshiruar sociale, njerëzit e mohuan fenë në masë, por tani që kohët kishin ndryshuar ata nxituan për në kishë, prapë në masë.

Megjithatë, njerëzit zbaviteshin në urrejtjet dhe armiqësitë e tyre. Kjo nuk është diçka e padëgjuar: asnjë emocion nuk është aq gjithëpërfshirës dhe përmbushës sa urrejtja dhe asgjë veç saj mund të rritet nga një emocion personal, për t’u bërë publik dhe social. Në vitet ’90, gjatë kohës së Franjo Tuxhmanit, Kroacia ishte vendi i urrejtjes. Kjo urrejtje drejtohej kryesisht kundër pjesëve të shoqërisë së vet, kundër kulturës së vet, historisë, identitetit, gjuhës… Në Kroaci edhe fjalët urreheshin nëse ato nuk tingëllonin aq sa duhet kroate. Dhe tingujt shpesh mund të jenë të rrejshëm. Nëse nuk kishte objekt ku të mund ta ngulnin urrejtjen e tyre, njerëzit përqendroheshin në gjëra që nuk kishin asnjë lidhje me pakicat apo identitetet e tjera.

Në kohë të tilla mund të gjesh gjithfarë arsyesh që të bëhesh me shumicën. Veçanërisht nëse vjen nga një qytet i rrethuar, nëse ndodhesh aty fillikat, një nënbanor, një intelektual proletar… Në fund të fundit, Sarajeva ishte e rrethuar nga anëtarët e një kombi që urrehej me pasion në Kroacinë e asaj kohe. Kështuqë pse të mos ishe dakord me një urrejtje të tillë, që të bënte anëtar të shoqërisë dhe të kalonte, ashtu siç është edhe e ndershme, nga një gjendje ekzili në një shkallë stabiliteti dhe pozicioni në shoqëri? Nëse i harrojmë normat morale që predikojnë të kundërtën, norma të tilla janë gjithandej problematike nëse vihen në gojën e një individi që është opozitar me shoqërinë, dhe nëse harrojmë se urrejtja gjithashtu kërkon njëfarë përpjekjeje intelektuale dhe shoqërore -e cila nuk vjen dhe aq lehtësisht te gjithkush- at’herë është përnjëmend e vështirë për të gjetur një arsye se pse një person që vjen nga Sarajeva më 1993-in duhet të ngrejë zërin kundër atmosferës sunduese në qytetin dhe vendin në të cilin sapo ka mbërritur. Nuk jam dhe aq snob sa të më duhet të jem ndryshe, cilado qoftë kostoja. Dhe unë e di se ndryshime të tilla nuk janë recetë për kushte posaçërisht të mira jetese.

Kështuqë arsyeja se pse unë e reduktova ‘ne’ në ‘unë’ -sepse, gjatë stinës së gjatë të urrejtjes, doja të isha një përjashtim, edhe pse nuk më jepte kënaqësi morale- kishte të bënte me atë se si identiteti im ishte formuar, një identitet që në mënyra të ndryshme ishte formatuar nga ajo çka nuk isha dhe kush nuk isha. Stërgjyshi im ishte gjerman nga Banati që jetonte në Sarajevë dhe që fliste kroatisht përzier me shumë fjalë turke, tipike për muslimanët e Bosnjës. Ai fshehu komshinjtë e tij serbë nga ustashat, jo sepse ai ishte burrë i mirë apo altruist, të paktën jo pikërisht për këtë, por sepse ata përbënin një pjesë të rëndësishme të botës së tij, pasi çfarë gjermani do të qe ai nëse ata nuk do të ishin serbë? Ai ndoshta nuk e dinte ç’do të thoshte të ishe gjerman aty ku nuk kishte serbë (kroatë, boshnjakë, muslimanë, hebrej…). Nga këndvështrimi i tij dhe i imi urrejtja në një bashkësi shumëkombëshe është e njëjtë me urrejtjen ndaj vetes. Gjë që shpjegon se pse kroatizmi im ishte në thelb i ndryshëm nga ai i njerëzve që gjeta kur mbërrita në Zagreb dhe madje nga ai i miqve të mi. Sepse, ndërsa ata e prapësonin urrejtjen për arsye intelektuale dhe morale, apo thjesht sepse kështu ishin rritur, unë e refuzoja sepse më kërcënonte. Megjithëse jam kroat, kërcënonte serbin dhe boshnjakun musliman në mua.
Ungji im i vogël Dragani, i cili do të bëhej një metalurg i njohur dhe përfaqësues i industrisë së rëndë boshnjake në Bashkimin Sovjetik, u lind në Kakanj, një tjetër prej qyteteve të vogla ku im gjysh Franjo pat punuar si drejtor stacioni. Shumica e popullsisë në Kakanj ishte muslimane dhe Dragani ishte i vetmi i krishterë në klasën e tij. Në vitet ’30 feja ishte një subjekt i detyrueshëm në të gjitha shkollat në Mbretërinë e Jugosllavisë, kështuqë im ungj duhej ta mësonte besimin në Zot në një moshë të njomë dhe në rrethana të pazakonta. Orën e parë të mësimit të gjithë fëmijët shkonin të merrnin instruksione te mësuesi i Islamit në xhaminë aty afër, ndërsa Dragani mbetej i vetëm në klasë, pasi nuk kishte mësues të fesë katolike në shkollë dhe prifti i zonës, i cili shërbente si zëvendësues kur nevojitej, as e kishte idenë se një dele e vogël e krishterë priste për të në shkollë. Dhe kështu, ulur vetëm në klasë, duke parë nga dërrasa e zezë dhe nga fotografia e mbretit Aleksandër Karagjorgjeviç varur në mur, im ungj ndiente atë lloj vetmie dëshpëruese dhe pështjelluese që detyron madje edhe të rriturit të ikin nga qytetet dhe shtetet ku ata janë pakicë, drejt qyteteve dhe shteteve ku ata do jenë shumicë.

Por në vend që të ikte bashkë me familjen, apo të mundësonte që i biri të mësonte besimin në Zot nga prifti i famullisë, ndërsa djemtë e tjerë merrnin mësime nga hoxha i zonës, babai i Draganit, gjyshi im Franjo, i tha mësuesit se, meqë nuk donte ta ndante të birin nga fëmijët e tjerë, ai mund të shkonte me ta në klasat e mësimit islamik. Ishte një kërkesë e pazakontë, por jo e paligjshme, dhe askush nuk kundërshtoi.

Kështu ndodhi që Dragani përfundoi katër vitet e mekteb-it, shkollës fillore muslimane, dhe megjithëse i pagëzuar si katolik, ai i dinte rregullat e faljes muslimane që në moshë të njomë. Kjo nuk e tkurri atë çka ai ishte kombëtarisht apo fetarisht, por e dallonte atë nga pjesa tjetër e bashkatdhetarëve të fesë së tij. Fakti i rëndësishëm këtu nuk është dhe aq përfundimi i mekteb-it, sesa fakti se ai vinte nga një familje që ishte gati ta dërgonte fëmijën aty për arsye se ata nuk donin që ai të mbetej vetëm në klasë; i përjashtuar nga çka shkolla dhe vendi u jepte gjithë fëmijëve të tjerë.

Ndryshimi, sidoqoftë, gjendet jo te përballja e një shoqërie shumëkombëshe me atë homegjene, por në qëndrimin ndaj ndryshimeve. Ne mund të ngazëllehemi në urrejtje dhe ta përdorim për të formësuar identitetin tonë, ose mund të jetojmë pa të. Nëse ne nuk urrejmë at’herë medoemos shohim nga të tjerët dhe ata detyrimisht bëhen pjesë e identitetit tonë. Otata Karlo e dinte këtë kur refuzoi të shkonte në Gjermani, sepse atje jetonin një lloj tjetër gjermanësh. Si do të komunikonte me ta, si do ta kuptonin njëri-tjetrin, si mundej një gjerman si ai të jetonte në Gjermani, përveçse në konflikt dhe kundërshti?

Në romanet dhe tregimet e mia kam shkruar rreth stërgjyshit tim gjerman nga Banati dhe familjes së tij, rreth tim ungji që vdiq si ushtar armik, rreth gjyshërve të mi që e dërguan tek ajo ushtri armike dhe rreth figurash të tjera të rëndësishme dhe jo aq të rëndësishme të fëmijërisë sime. Kam përzier faktet me trillimet dhe i kam sjellë në jetë duke ua zgjatur jetët. I kam treguar historitë e tyre shumë herë në shumë vende dhe forma. Edhe ky tregim ku, fatkeqësisht, nuk ka trillime, është rrëfyer disa herë. Unë nuk mund ta shkëpus veten nga ajo dhe nuk mund ta lë tim ungj, varri i të cilit prej kohësh është zhdukur mes barit të një varreze fshati diku në Sllavoni, të shtrihet mes miliona ushtarëve të Hitlerit. Ai është pjesë e identitetit tim, e ndërgjegjes fajtore që kalohet nga një brez në tjetrin, ashtu siç edhe i shtoj vetë identitetit tim kombëtar. Unë jam ky dhe ky kroat, por gjithashtu ky dhe ky person. Shpesh, identiteti kolektiv kombëtar dhe madje edhe fetar, nuk janë të mbërthyer në një emër. Shpesh të qenit katolik shkon kundër nocionit dhe identitetit të gjithëpërhapur të katolikëve.

Kujtova se pas vdekjes së Franjo Tuxhmanit dhe shpërthimit të oligarkisë nacionaliste në Kroaci, ndryshimi mes nesh, me kalimin e kohës, do të zbehej dhe se nami im i keq ndërmjet elitës kombëtare, thjesht do të zhdukej në mjegullën e së shkuarës, të mpakej, ashtu si gjithë urrejtjet e tjera që kishin filluar të dobësoheshin me mbarimin e luftës. Në fund të fundit, ishte koha kur Kroacia po fillonte të merrte në gji disidentë të viteve ’90, t’u jepte atyre dekorata kombëtare dhe dëshmi për sjellje shembullore patriotike. Patosi nacionalist u kthye në patosin e europianizmit kolektiv, i cili mund të jetë po aq irritues, por të paktën më i lehtë për t’u jetuar me të. Flamuri i Bashkimit Europian tani valëvitet përkrah atij kroat, megjithëse Kroacia nuk është anëtare. Ndoshta ky është reflektim i një lloj besnikërie koloniale, një identitet fragmentar dhe skizofrenik, ose ndoshta ka tri shtiza flamuri përpara çdo institucioni publik dhe do të qe budallallëk të valëvisje një flamur vetëm në njërën prej tyre. Tri shtizat datojnë që nga ditët kur flamuri jugosllav valëvitej në mes, me atë kroat dhe të Partisë Komuniste në të dyja anët. Sot, flamuri europian valëvitet pranë kroatit dhe shtiza e tretë mban një flamur të sajuar qyteti apo qarku…

Por jetët tona nuk përcaktohen nga flamujt. Flamuri nacionalist i së djeshmes mund të jetë flamuri i lirisë së sotme. Dhe e kundërta. Vërej se sa shumë ka ndryshuar rëndësia e flamurit amerikan gjatë pesë a gjashtë viteve të administratës së Bushit. Ungji im, në një kartolinë për tezen time në Sarajevë, shkruante: është e diel, ditë pushimi, kampi është i shkretë, flamuri gjerman po valëvitet. Tonin e shitëm.” Megjithëse jo krejtësisht i qartë, kjo ishte deklarata e vetme politike e tij. Pas luftës anëtarët e mbetur të familjes së tij mund ta ngushëllonin veten me këto fjalë, por, në fakt, ato nuk kanë ndonjë domethënie të madhe. Ne jemi njerëz që në të vërtetë nuk e dimë se cili flamur është yni. Ata që e dinin, kuptonin, gjithashtu, se urrejtja është më e ëmbël kur vringëllohet nën një flamur. Pse tjetër flamujt valëviten aq ethshëm në ndeshjet e futbollit apo Olimpiada? Flamujt tanë janë atje për të fyer humbësit më shumë se për të lartësuar fituesit. Gjithkush e di këtë. Kënga më e njohur e kënduar nga tifozët kroatë thotë: Kroacia është kampione bote, vuaj sa më thellë. Pse duhet që dikush të vuajë se Kroacia është kampione bote? Dikush që vetëm sa e bën këtë pyetje, ndoshta nuk është një kroat i vërtetë blu.

Një vit pas rënies së regjimit nacionalist, gjatë kohës së qeverisë së koalicionit të kryesuar nga Ivica Racan-i, europianizmi i të cilit i dha një psherëtimë lehtësimi gjithë Europës, përfshirë fqinjët e Kroacisë, isha në një festival filmi në Istria. Festivali mbahej në një qytet të vogël antik majëkodre, njëherë e njëkohë i banuar vetëm nga italianët. Këta, kur Istria u bë pjesë e Jugosllavisë, u pyetën nga komunistët nëse donin të bëheshin italianë apo të qëndronin si jugosllavë dhe kështu me hejbe në dorë ata u larguan për të kaluar vite në kampe refugjatësh në Itali dhe për të mos i parë më kurrë shtëpitë e tyre istriane. Ky festival në këtë qytet të vogël ishte njëfarë dëshmie kulturore, por gjithashtu sociale e politike e një Kroacie të re antinacionaliste. Merrte pjesë, natyrisht, ministri i ri i Kulturës, i mbiquajtur nga mbështetësit dhe ndihmësit e tij Malroja kroat, titull të cilin ai e përqafoi pasi në Kroaci dhe, përgjithësisht në ish-Jugosllavi dhe Ballkan, është zakon dhe e dëshirueshme për të krahasuar figurat kryesore me emrat e mëdhenj të botës, qoftë Franc Bekenbauer apo Shekspiri, nuk ka rëndësi. Ministri ynë i Kulturës, ky Malro kroat, më parë kishte punuar në fushën e leksikografisë, me fjalë të tjera, më së shumti ai sillej përtueshëm duke mbajtur debate intelektuale të llojit Coffee House, pasi u hidhte një sy dy frazeve leksikografike të vendosura mbi tryezën e tij atë ditë. Nuk më pëlqente mënyra me të cilën ai e drejtonte Ministrinë dhe shkrova një artikull në gazete për këtë, megjithëse padyshim nuk ishte i vrazhdë, ishte shumë më pak i vrazhdë se çka kisha shkruar për nacionalistët e Tuxhmanit.

Artikulli më kishte dalë prej kohësh nga mendja atë pasdite kur shkova drejt tryezës së kafesë ku, ulur nën hijen e madhe të një peme sllave, ishin një koleksion regjisorësh, producentësh dhe intelektualësh të fushës së përgjithshme bashkë me ministrin Malro. I njihja këta njerëz, përfshirë ministrin, dhe vetëm sa doja t’i përshëndesja, siç do kisha bërë çdo ditë.

“Mbushu, mor fundërrinë boshnjake, shko atje prej nga erdhe ose do të të nisim ne!’, thirri Malroja.

Nuk u zemërova shumë, sepse ministri, me sa dukej, ende po e merrte veten nga një natë e gjatë dhe e lodhshme që e kishte lënë të dehur deri atë mesditë. Prapë, ndala dhe pashë nga regjisori i famshëm, i cili kishte qenë në listën e zezë gjatë kohës së Tuxhmanit, kur filmat e tij nuk lejohej të shfaqeshin. Kishte qenë një disident i njohur, pothuajse si Kundera, në mos më shumë. Ai uli sytë dhe nuk bëzajti. Atij i duhej të ishte i kujdesshëm në praninë e ministrit te dehur, sepse donte të bënte edhe një film tjetër dhe në Kroaci kjo kërkonte para nga shteti. Producenti, gjithashtu, uli sytë. Ky djalë i ri me të ardhme, ky luftëtar kundër gjithë formave të nacionalizmit dhe apologjist i dashurisë mes kombeve. Kështu bënë edhe të tjerët, të gjithë disidentët nga koha e Tuxhmanit, derisa, pasi kisha qëndruar aty duke pritur për njëfarë kohe, u ktheva mbrapsht dhe nën thirrjet e Malrosë kroat u largova teposhtë kodrës istriane.

U largova dhe ende jam duke ecur, burrë i lumtur, sepse ndryshe nga Otata Karlo nuk po shoqërohesha nga dy burra, me një të tretë që më cyste veshkat. Kjo është një nuancë e rëndësishme në identitetet tona dhe, për shkak të saj, ne jetojmë aty ku jemi, megjithëse nuk jemi pjesë e shumicës. Gëzimi na mban këtu dhe gëzimi, jam thellësisht i bindur, shpesh na ka kushtuar edhe jetën. Në paqe me atë çka jemi dhe me një dijeni të asaj që nuk jemi, ne përfaqësojmë identitete që asnjë fjalë, asnjë pasaportë, asnjë kartë identiteti apo lejimi nuk mund t’i përcaktojë. Turmat e dinë se kush janë nga simbolet e tyre, flamuri dhe emri, dhe më pas e shoqërojnë me këngë, ndërsa ne kemi mbetur me shpjegimet tona të gjata e pështjelluese, romanet e filmat, historitë e trilluara ose jo, një nevojë për të vizituar një fshat në Banatin rumun, ku gjermanë nuk ka më, por ku horizonti ndryshuar nuk ka qyshkur Otata Karlo ishte fëmijë. Ne kemi mbetur me qyteza të vogla shkretane në Bullgari, Ukrainë, Poloni, të banuara nga njerëz që u shndërruan në tym, ne kemi mbetur me kujtime të mugullta, me ndjenjën se sot jemi diçka e nesër tjetër gjë, se himnet dhe kufijtë shtetërorë vazhdojnë të na largohen. Ne kemi mbetur me keqardhjen, një ndjenjë fajësie e gjatë dhe e dhimbshme, sepse të afërmit tanë jetuan dhe vdiqën si armiq dhe kjo na bën edhe ne vetë nga pak armiq. Ne kemi mbetur me besimin në çka fshehim pas gjuhës sonë, me të vërtetën se atdheu ynë nuk është më dhe ndoshta as që ka qenë kurrë, sepse për ne çdo centimetër tokë është vend i huaj.
*Miljenko Jergoviç, shkrimtar dhe gazetar, u lind në Sarajevë në vitin 1966. Jeton në Zagreb. Përktheu nga anglishtja: Alfred Lela. Përkthyer nga kroatishtja në anglisht: Christina Pribichevich Zoriç.  Marrë nga revista Mapo

Reklama-Eagle

4 Përgjigjet për "Jugosllavi ideal"

  1. Zamir  05/06/2012 në 8:22 am

    Nje perkthim i rrjedhshem e i kandshem qe te sjell ne kujtese te mendermethanen Jugoslavi. Shembelltyre e deshtimit, kur identiteteve kombetare, fetare e gjuhesore u mbivendoset nje identikit i stisur e i paqene: jugosllav. Kjo eshte arsyeja e nderdyshjeve, acarimeve, gjetjes strehe te vegimet nacional-socialiste, te lufta per mbijetese, gjenocid, perplasje gjuhesore, shfrehje e krenarive te trysnuara kombetare. Rasti me flagrant i deshtimit: nuk mund te vendosesh ne emerues te perbashket- ateizem- ndryshesat e besimeve muslimane, ortodokse e katolike, e te hedhesh festen mbi sy, se je ‘As’ ne matematike. Pasojat dihen.

    Njeherazi, edhe rast i qashter i te gjithe te drejtes se Zotit qe Kosova te shkeputej/t e te mevetesohej/t. Me pas…

    Nje sugjerim per perkthimin: Mos valle behet fjale per tyftajë(kuterbim, duhme), kur eshte perdorur ‘tyfatje’?

    Qprej themelimit të saj në vitet ‘80 të shekullit të 19-të, ishte një shkollë elitë. Pas shumë telashesh, i vetmi fitues i çmimit “Nobel” nga Bosnja, Ivo Andriq-i, u diplomua nga kjo shkollë, për të cilën më vonë foli me tmerr dhe me një tyfatje neverie.

  2. shkupi  05/06/2012 në 2:43 pm

    Perkthim i mrekullueshem i nje teksti te mrekullueshem

    habia me e madhe pas leximit te tekstit, eshte se ishte nga Alfred Lela. Perkthyesi padyshim ae e ka shijuar tekstin, prandaj dhe e ka perkthyer me aq delikatese, por cudia eshte se si ka mundesi qe edhe pelqen tekste kaq te iluminuara, njekohesisht qe demonstron ngushtesi apo supremaci identitare ne shkrimet e veta?

    Njeriu eshte i mistershem. Kjo eshte bukuria e tij

  3. paradox  11/06/2012 në 1:37 pm

    po degjojme edhe mbroçkullet e shkijve,sikur nuk na mjaftojne,tonat!!!Jo çdo mall shitet…

  4. Ibrahim  24/06/2012 në 9:27 am

    Jugosllav ideal ka qen edhe veton surroi dhe shkelzen maliqi ne partin e ante markoviqit UJDI.ose ne shqip iniciativa demokratike e bashkuar jugosllave,dhe merre me mend pranojn keta te shenderrohen ne jugosllav duke qen shqipetare.por faji qendron tek baballaret e tyre njeri ishre minster i brendshem i kosoves dhe vrau demonstruesit shqiptare pra mehmet maliqi dhe tjetri kishte baban ambasador ne ameriken latine vende qe nuk e njofin edhe sot kosoven dhe ne spanje po ashtu nuk e ka njoftun kosoven.e si ta njofin kur ky kurre nuk eshte paraqitur si shqiptar por jugosllav e ndoshta edhe serb.

Komentet janë mbyllur