Valentina Duka: Ahmet Zogu është trajtuar zi, Qemal Stafa komunist i ndershëm

Historia është gjithnjë një proces në rishkrim, por vetëm kur politika shqiptare tërheq vëmendjen për rishikim, rikthehet debati në qarqet akademike. Në këto 20 vjet është debatuar shumë, janë artikuluar akuza e kundërakuza për të vërtetat dhe të pavërtetat historike që janë thënë e shkruar, po aq sa dhe për raportin ende të brishtë mes politikës dhe historisë. Që historia shqiptare ka nevojë për t’u rishkruar bien dakord të gjithë historianët, ajo që i ndan ata është raporti që krijohet me të vërtetën dhe trajtimin e disa prej figurave të rëndësishme të historisë sonë. Prof.dr. Valentina Duka, e njohur në fushën e studimeve historike, thotë se në këto 20 vjet historianët shqiptarë kanë dhënë një kontribut të rëndësishëm në evidentimin e disa prej figurave historike, por që rishkrimi i historisë me objektivitet i përket së ardhmes.

Zonja Duka, çfarë ka ndodhur me historinë e Shqipërisë në këto 20 vjet?

Me rastin e 100-vjetorit të Pavarësisë ne historianët kemi mundësi që të ngremë dhe ndërtojmë hipoteza të reja, por të mbështesim edhe ato hipoteza që kanë qarkulluar në historiografinë shqiptare të deritanishme, të cilat bazohen në dokumente të reja, në metodologjinë e re të studimeve historike që ne po përqafojmë si rezultat i kontakteve me literaturën e huaj historiografike. Të gjitha këto teza të reja ne mund t’i ndërtojmë si rezultat i ndryshimit të mentalitetit tonë në shqyrtimin e historisë së Shqipërisë. Dhe kjo do të ndodhë jo sepse kështu e do politika shqiptare, por sepse të gjithë historianët shqiptarë bien dakord me mendimin se historia nuk është shkruar si duhet. Por sot nuk jemi në Shqipërinë e vitit 1990 dhe nuk mund të themi kurrsesi se historia që ne kemi sot është po ajo që na la trashëgim sistemi i kaluar. Historianët shqiptarë në këto 20 vjet kanë bërë shumë në rishikimin e historisë. Ata kanë hedhur në kosh shumë teza të cilat nuk i qëndronin së vërtetës historike, ashtu sikundër kanë ngritur dhe shumë teza të reja të cilat kanë nevojë të ripohohen me dokumente të reja që ne disponojmë sot. Po ashtu, ka figura historike që historianët duhet t’i rishikojnë, jo duke u udhëhequr nga mentaliteti i tyre politik, por duke respektuar integritetin e tyre profesional, që të mos gabojmë sërish në rishikimin bardhe e zi të figurave historike, si ajo e Ahmet Zogut apo Mit’hat Frashërit, të cilëve ne si historianë u kemi borxh thënien e të vërtetës ndaj tyre. Por kjo nuk do të thotë që këto figura duhet t’i shohim në dritën bardhe e zi, siç janë parë në të kaluarën, sepse biem në të njëjtin gabim. Ka ardhur koha që në historiografinë shqiptare t’i trajtojmë këto figura ashtu si ata kanë qenë në realitet. Zogu, si shembull, ka një kontribut shumë të madh. Në qoftë se shteti shqiptar është krijuar dhe funksionoi, kjo ka ndodhur sidomos në periudhën e monarkisë, ku ai pati mundësi të ndërtojë ligje dhe të luftojë për forcën e ligjit, ashtu sikundër ai ndoqi shpesh dhe politika të ashpra me kundërshtarët e vet, të cilat vinin dhe nga fakti që Zogu ishte një politikan ballkanik.

Me kë nga figurat historike, historianët janë treguar më subjektivë në trajtimin që i kanë bërë në të kaluarën?

Figura historike ka shumë, por Zogu është protagonisti kryesor i politikës shqiptare të para luftës. Ai është një politikan që në moshë të re u bë ministër, kryeministër, dhe më pas mbret. Është unikal në këtë drejtim. Dhe Zogu mendoj se është parë totalisht zi para ’90-ës. Sigurisht që sot historianët shqiptare për Zogun nuk mbajnë të njëjtin qëndrim. Ne kemi bërë një sërë aktivitetesh shkencore ku kemi hedhur poshtë shumë dogma të së kaluarës, shumë trajtime jo profesionale të Zogut të bëra para ’90-ës. Por kjo gjithsesi nuk do të thotë se ne e kemi trajtuar atë baras me realitetin objektiv të figurës së tij, por me zbulimin e dokumenteve të reja ne i kemi të gjitha mundësitë që të ndërtojmë figurën e Zogut ashtu si ai ka ekzistuar dhe vepruar me anët pozitive dhe negative të tij.

Është paragjykim apo në këto 20 vjet sa herë që hapet debati për rishkrimin e historisë ka ndërhyrje nga politika?

E para, nuk e konsideroj ndërhyrje. Do ta konsideroja të tillë nëse mua do më vinte zyrtarisht një shkresë dhe titullari i fakultetit do më thërriste për të komunikuar se unë si historiane do të merrem me trajtimin e Zogut dhe do ta trajtoj sipas direktivave të pushtetit, ashtu sikundër ndodhte në të kaluarën.

Por edhe presioni verbal është një lloj ndërhyrjeje, apo jo?

Absolutisht që po. Por, për shembull, figurën e Zogut në kumtesat e mia e kam trajtuar ashtu sikundër unë u kam besuar dokumenteve dhe jo ashtu siç e ka parë dhe e sheh politika. Në këtë drejtim unë nuk e konsideroj presion. Por nga ana tjetër, Kryeministri i Shqipërisë është një intelektual i apasionuar pas historisë, që ka të drejtën e vet të japë mendimin e tij për figura të rëndësishme historike.

Kryeministri jo rrallë u ka bërë thirrje publike historianë për të rishkruar historinë. Ju i shihni si nxitje?

Sigurisht që e shoh si nxitje për ta riparë historinë atje ku kemi gabuar, por jo si detyrim për të trajtuar të bardhë apo të zezë një figurë historike, sepse kështu e do politika shqiptare.

Së fundmi, ai foli edhe për vlerësimin historik të figurës së Qemal Stafës, për institucione që me pa të drejtë mbajnë emrin e tij etj. Në këto 20 vjet është hera e parë që hapet një debat publik rreth figurës së tij?

Mendoj se në këto 20 vjet figura e Qemal Stafës nuk është prekur pikërisht sepse ai vdiq shumë i ri. Unë si historiane nuk merrem me periudhën e luftës, por ka dokumente ashtu siç ka dokumente edhe për periudhën e Zogut. Sigurisht që i bashkohem mendimit të Kristo Frashërit, që Qemal Stafa ka qenë një komunist i ndershëm, njeri që në një moshë shumë të re doli në mal për të luftuar, që iu bashkua lëvizjes komuniste ashtu si shumë idealistë të tjerë të rinisë shqiptare. Qemal Stafa ishte pikërisht një nga ata të rinj që në mënyrë shumë utopike dhe idealiste kishte përqafuar idetë komuniste dhe që mendonte se si i tillë ai do të ndërtonte një Shqipëri demokratike, në paqe etj. Por fati ishte kundër tij. Ai vdiq në një moshë të re. Ka shumë hipoteza për mënyrën sesi ai ka vdekur, apo si është vrarë, por kjo duhet t’u lihet historianëve që merren me periudhën e luftës, të cilët me rastin e 100-vjetorit të Shqipërisë edhe për këtë figurë duhet të thonë të vërtetat e tij. Është realitet që ka shumë institucioneve që mbajnë emrin e Qemal Stafës, por kjo nuk u takon historianëve, të cilët kanë për detyrë t’i shpjegojnë opinionit publik se çfarë përfaqësonte Qemal Stafa. Është e drejtë e pushtetit qendror apo vendor që të marrë vendime nëse rrugët, stadiumi apo shkollat duhen të vazhdojnë të kenë emrin e tij. Por, në përgjithësi, unë u takoj atyre njerëzve që nuk kanë dëshirë të preken ato gjera që tashmë kanë hyrë thellë në memorien historike të shqiptarëve. Edhe pse mendoj se stadiumi realisht nuk ka asgjë të përbashkët me vetë figurën e Qemal Stafës, por ky ishte një vendim i fituesve të kohës dhe që sot ne jemi përpara këtij realiteti. Por gjithsesi, një realitet i tillë nuk mund të jetë i pandryshueshëm për një kohë të gjatë. Në këtë 100-vjetor ndoshta mund të rishikojmë disa gjera, por në përgjithësi mendoj se memoria historike e shqiptarëve të respektohet më shumë.

A ka një lloj përzgjedhje selektive nga vetë historianët për figurat historike që marrin në studim? Ka një debat se po rehabilitohen disa dhe të tjerët janë lënë mënjanë?

Jo, me këtë nuk jam dakord. Ndoshta këto janë artikulime të politikës, por jo të historianëve, sepse ne historianët shqiptarë si në planifikimet individuale, por edhe ato kolektive, nuk kemi bërë asnjë lloj seleksionimi. Përkundrazi, jemi të gjithë të motivuar dhe po bëjnë përpjekje për të evidentuar ngjarje dhe figura kryesore historike që lidhen më shpalljen e pavarësisë nga 1912 deri sot, pa distancuar asnjë, pa i ndarë Veri apo Jug. Dhe nëse ndiej dhimbje, është pikërisht kjo e fundit që si  gazetarët edhe politika artikulojnë këto fjalë që nuk i vlejnë bashkimit por ndarjes. Historianët po evidentojmë figura historike që kanë dhënë kontribut në krijimin e shtetit shqiptar, pavarësisht nëse vijnë nga Prishtina, Shkodra, Gjirokastra etj. Ashtu si ata të gjithë kanë qenë bashkë në shpalljen e Pavarësisë dhe kanë luftuar bashkërisht edhe ne duhet ta shohim elitën të pandarë Veri-Jug, sepse një ndarje e tillë pas 100 vjet shtet i bën një dëm shumë të madh shtetit shqiptar.

Mos ne shqiptarët më shumë debatojmë rreth rishikimit të historisë sesa e rishkruajmë, ndërkohë që vendet e tjera e kanë kapërcyer tashmë debatin?

Shumë kombe, por sidomos në Ballkan, nuk e kanë të kapërcyer debatin historik për ngjarje dhe figura të rëndësishme. Sigurisht që Ballkani është më i prekur në këtë drejtim sepse vazhdimisht ne akuzohemi se e shohim të ardhmen duke iu referuar së shkuarës dhe jo duke u mbështetur tek e sotmja. Serbët akoma mendojnë të krijojnë Serbinë e kohës së Stefan Dushanit. Fqinji ynë jugor Greqia akoma vazhdon të ëndërrojë për helenizmin etj. Unë kam pasur fatin që të jem pjesë e projekteve të Bashkimit Europian për rishikimin e historisë së Ballkanit dhe kam vënë re që edhe në vende të tjera ballkanike, me mbështetje më të konsoliduar se e jona, historianët kanë probleme me rishkrimin e historisë. Ne sot fatmirësisht gëzojmë liri të plotë akademike, ndryshe madje dhe nga shumë kolegë ballkanas të cilët edhe për shkak të opinionit të fortë nacionalist nuk mund të shprehën siç duhet për shumë figura të historisë së tyre. Nëqoftëse ne nuk e shkruajmë siç duhet historinë tonë, ajo vjen si rrjedhojë e historianëve shqiptarë që mund të paraqiten pa integritet profesional ose të paaftë për të marrë ndërmarrje të tilla, sepse edhe nëse flet politika ajo është pjesë e opinionit publik, ndërkohë që ne historianët jemi të lirë të shkruajmë ashtu siç mendojmë, bazuar në të vërtetën historike që na e japin dokumentet që ne konsultojmë.

Po kush do ta shkruajë historinë e Shqipërisë?

Historinë duhet ta shkruajnë historianët profesionistë bazuar në dokumente historike. Ka pasur shumë iniciativa pas ’90-ës për rishkrimin e historisë. Hapi i parë u bë në rishkrimin e tekstit të historisë së nivelit parauniversitar. Për këtë u ngritën grupe pune, u hartuan në fillim kurikulat që u bënë ndryshime të mëdha në tekstin e para ’90-ës. Historianët shqiptarë kanë 20 vjet që punojmë në shkrimin e të vërtetave historike. Nuk kemi arritur aty ku duhet, por janë bërë hapa gjigante. Ka produkte konkrete kolektive dhe individuale të rëndësishme.

Por edhe për këto ka pasur kontestime?

Po sigurisht që dhe këto kanë defekte. Kjo dhe për shkak të mungesës së dokumenteve, se jo të gjithë kishin rënë në kontakt me arkivat e huaj, por dhe për shkak të mentalitetit tonë në përshkrim, por dhe gjurmëve që ne kishim nga e kaluara, por kjo nuk do të thotë se ky produkt është i njëjtë me produktin e ‘84-ës, përkundrazi ka arritje thelbësore dhe të rëndësishme në rishikimin e historisë, por ka defekte prandaj dhe ka iniciativa të reja. Ashtu sikundër ka dhe produkte të dobëta të politizuara, po aq sa kanë qenë ata të para ‘90-ës herë me orientim majtas e herë djathtas nga ata historianë shqiptarë që përsëri janë vënë në shërbim të politikës.

Dhe si do t’i shmangim këto?

Së pari, dua të theksoj se librat e shkruar këto 20 vjet janë në nivele më të larta profesionale sepse historianët shqiptarë kanë kontaktuar me dokumente por dhe me metodologjinë e re të shkrimit të historisë. Por te brezi ynë i historianëve janë akoma prezent gjurmët e së kaluarës në rishkrimin e historisë sipas metodologjisë së vjetër. Te studentët e mi kurrsesi nuk mund të jenë prezente këto gjurmë, sepse ata njohin shumë gjuhë të huaja, janë më të lirë se ishim ne për të lëvizur, mundësitë financiare jam e bindur se do t’i kenë më shumë se ne për të hulumtuar në arkivat e huaj. Më kryesorja është ata po formohem me një mentalitet krejt të ri, sepse vë re se nuk mund t’i konceptojnë disa ide tonat të trashëguara nga e kaluara. Janë pikërisht ky brez që do të marrë në dorë shkrimin me objektivitet të historisë së Shqipërisë.

Tani nuk është momenti, apo brezi i sotëm i historianëve nuk mundet ta bëjë një gjë të tillë?

Asnjëra nga të dyja nuk qëndron. Shkrime tona për disa segmente të historisë janë shumë të rëndësishme dhe do t’u shërbejnë si bazë brezit të ri të historianëve në të ardhmen, por mendoj se ka akoma shumë për të shkruar rreth historisë. Për shembull ka iniciativa më të pakta në rishkrimin e historisë pas ‘45-ës për disa arsye; protagonistët janë akoma gjallë, një pjesë e arkivave nuk janë të hapur, në ndërgjegjen e shumë historianëve akoma flenë disa dogma të së kaluarës, që janë prezente ashtu si mentaliteti politik i tyre. Të gjitha këto arsye bëjnë që edhe nëse shkruajnë historianët e brezit të mesëm, jo gjithnjë ata i afrohen së vërtetës. Mendoj se kjo nuk do të ndodhë me brezin e ri. Historia gjithmonë do të rishkruhet për shkak të ndryshimit të mentalitetit, të qëndrimit ndaj fenomenit dhe të zbulimit të dokumenteve të reja.

Po për të huajt që shkruajnë rreth historisë së Shqipërisë, çfarë mendoni? Jo rrallë tezat e tyre kanë hapur debate të ashpra mes nesh…

Së pari, dua të theksoj se një punë shumë të rëndësishme kanë bërë edhe albanologët e huaj. Ne kemi vepra shumë të rëndësishme të shkruara prej tyre. Sigurisht që unë nuk mund të jem tërësisht dakord me të gjitha tezat që ata ngrenë, por tezat e tyre janë shumë të rëndësishme se hapin një dritare për ne. Mjafton që ato hapin debate, që do të thotë se ne duhet të rishikojmë atë që kemi shkruar. Kur them rishikim, jo domosdo hedhje në kosh e gjithçkaje.

Për të komentuar rregjistrohuni këtu ose logoni me e-mail e Facebook. Për më shumë informacion lexoni

You must be logged in to post a comment Login